België, kampioen in consumptie… en in het lijden van kreeften

Elk jaar importeert België meer dan vier miljoen levende kreeften, voornamelijk uit Canada. In verhouding tot het aantal inwoners is ons land de grootste consument ter wereld. Achter deze realiteit gaat echter een keten van vermijdbaar lijden schuil.
Vanaf hun vangst worden kreeften in piepschuimen dozen geplaatst en rechtop gehouden, met hun scharen stevig vastgebonden. Eenmaal aangekomen in België blijven sommige dieren maandenlang in overvolle bassins, op elkaar gestapeld, uitgehongerd, blootgesteld aan fel kunstlicht, met vastgebonden scharen om verdedigingsreflexen te voorkomen die door deze extreme nabijheid worden uitgelokt.

Wanneer winkels niet over een bassin beschikken, worden kreeften gewoon levend op ijs gelegd, buiten het water, wat hun fysieke aftakeling versnelt en hen veroordeelt tot een langzame doodsstrijd. Blootgesteld aan de lucht verslechtert hun toestand snel. Hun marteling bereikt een hoogtepunt wanneer ze levend in kokend water worden ondergedompeld of doormidden worden gesneden terwijl ze nog volledig bij bewustzijn zijn.

Het idee dat ze geen pijn zouden voelen, is inmiddels achterhaald. Een studie uit 2024 van onderzoekster Lynne Sneddon (Universiteit van Göteborg) bevestigt dat kreeftachtigen die in kokend water worden ondergedompeld, meerdere minuten van intense pijn ondergaan voordat ze het bewustzijn verliezen. Zij benadrukt ondubbelzinnig dat minder pijnlijke dodingsmethoden moeten worden ingevoerd.

Deze realiteit wordt door een grote meerderheid van het Belgische publiek erkend: volgens een IPSOS-enquête in opdracht van GAIA (2020) vindt meer dan vier op de vijf Belgen dat kreeften lijden wanneer ze levend worden gekookt of doormidden gesneden.

Kreeften, de verwaarloosden van het dierenwelzijn

Kreeften en andere tienpotigen behoren tot de vergeten dieren van het dierenbeschermingsbeleid. Hoewel 99% van de diersoorten ongewervelden zijn, biedt vrijwel geen enkele wetgeving in Europa hen bescherming. Er bestaat geen wettelijk kader voor kreeften, krabben of rivierkreeften, hoewel ze worden gevangen, vervoerd, opgeslagen en gedood onder uiterst wrede omstandigheden. Elk jaar worden honderden miljarden tienpotigen levend gevangen en verhandeld, en vervolgens gedood door koken, verminking of invriezen, zonder enige voorafgaande verdoving.

In zijn wetenschappelijk advies uit 2018 over lopende tienpotigen erkent de Waalse Raad voor Dierenwelzijn (CWBEA) het bestaan van een samenhangend geheel van gedrags- en fysiologische criteria die erop wijzen dat deze schaaldieren in staat zijn emoties te ervaren, waaronder pijn — vermogens die lange tijd als het exclusieve domein van gewervelde dieren werden beschouwd. De Raad merkt onder meer op dat het buiten het water houden van kreeften of krabben leidt tot een duidelijke toename van hun zuurstofverbruik en van de productie van melkzuur, twee duidelijke biologische indicatoren van stress. Hij benadrukt ook dat deze dieren beschikken over een complex zenuwstelsel, bestaande uit zenuwkernen die verspreid zijn over de borstkas en het achterlijf. Op basis van de wetenschappelijke literatuur, en in het bijzonder de werkzaamheden van Sneddon (2015), stelt het CWBEA vast dat tienpotige schaaldieren vrijwel alle criteria vervullen die bij terrestrische gewervelden worden gebruikt om het bestaan van een pijnreactie aan te tonen. Gelet op de huidige stand van de wetenschappelijke kennis concludeert de Raad dan ook dat lopende tienpotigen in staat zijn emoties te voelen, waaronder pijn, en dat hun transport, huisvesting en doding zo moeten worden georganiseerd dat elk vermijdbaar lijden wordt voorkomen. Hij is van oordeel dat de voorwaarden voor transport en huisvesting zodanig moeten zijn dat hun welzijn wordt gewaarborgd en dat hun doding moet worden voorafgegaan door een passende verdoving, zoals elektronarcose.

 

België importeert massaal kreeften

df

Volgens STATBEL werd in 2024 ongeveer 2,7 ton kreeften in België gevangen. Met een gemiddeld gewicht van ongeveer 525 gram per dier komt dit neer op ongeveer 5.100 kreeften. De Belgische markt steunt dus vrijwel volledig op import.

In datzelfde jaar gaf de Nationale Bank (NBB) aan dat er 3.884.758,75 kg levende kreeften werd ingevoerd, wat overeenkomt met ongeveer 7,4 miljoen kreeften, uit alle landen samen.

In absolute cijfers zijn Belgen de op één na grootste consumenten in Europa na de Fransen; in verhouding tot de bevolking staan ze op de eerste plaats. Een trieste ranglijst die de omvang van het toegebrachte lijden benadrukt.

sfw

Geen kreeft op mijn tafel

In haar nieuwe campagne roept GAIA consumenten op om tijdens de feestdagen af te zien van de aankoop en consumptie van kreeft. Carrefour, Delhaize en Intermarché blijven levende kreeften verkopen, gehouden in overvolle aquaria met vastgebonden scharen.

GAIA vraagt dat het levend koken en levend doormidden snijden zonder voorafgaande verdoving wordt verboden en dat de verkoop van “verse” kreeft alleen wordt toegestaan als het dier vooraf verdoofd en professioneel gedood werd. De CrustaStun, die een onmiddellijke gevoelloosheid veroorzaakt, gevolgd door een snelle dood, toont aan dat er een alternatief bestaat.

We weten nu dat deze dieren pijn voelen. De enige logische conclusie is om hen deze pijn niet langer aan te doen.
Zonder kreeft is het feest mooier, eerlijker en respectvoller voor gevoelige wezens.

Wat de wetenschap toont over pijn bij kreeftachtigen

Het is wetenschappelijk niet langer geloofwaardig om te beweren dat de reacties van kreeftachtigen op schadelijke prikkels slechts eenvoudige reflexen zijn. Reeds in 2005 bevestigde de EFSA, de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid, dat kreeften pijn kunnen voelen.

Het werk van Lynne Sneddon (2024) en dat van vele andere specialisten toont aan dat tienpotigen leren pijnlijke situaties te vermijden, blijvende gedragsveranderingen vertonen na een negatieve ervaring en zelfs pessimistische cognitieve vertekeningen ontwikkelen. Deze waarnemingen bij verschillende soorten zijn toepasbaar op kreeften.

Het onderzoek van professor Robert Elwood (Queen’s University Belfast) toont aan dat hun reacties veel verder gaan dan louter reflexen: tienpotigen verzorgen hun wonden, vermijden risico’s, onthouden pijnlijke ervaringen gedurende minstens vierentwintig uur en passen hun gedrag aan, zelfs onder dwang. Ze beschikken over nociceptoren (speciale zenuwuiteinden) die gevoelig zijn voor warmte, chemicaliën en mechanische verwondingen, en reageren op pijnstillers. Pijn is dus een interne ervaring die hun beslissingen stuurt.

Andere onderzoekers, zoals Noam Miller (Wilfrid Laurier University), benadrukken dat het gaat om het erkennen van een fundamentele cognitieve capaciteit: iets voelen en dat onthouden. Bioloog Jaren G. Horsley (Northern Virginia Community College) onderstreept dat kreeften niet beschikken over een autonoom zenuwstelsel dat hen in shock kan brengen, wat betekent dat een doormidden gesneden kreeft de pijn volledig blijft voelen tot zijn volledige zenuwstelsel is vernietigd.

Amber Vroonen, Belgische agrobiotechnologe, die haar prijswinnende thesis aan het Odisee University College wijdde aan de studie van schaaldieren, is van mening dat kreeften ruimschoots voldoen aan de criteria om als gevoelige dieren te worden beschouwd. Volgens haar onderzoek zijn ze in staat extreem kleine temperatuurverschillen te detecteren, van ongeveer 0,15 graden. Ze benadrukt ook dat het dier tijdens het koken bijna drie minuten bij bewustzijn blijft en duidelijke tekenen van pijn en stress vertoont, onder andere via fysiologische veranderingen zoals schommelingen in de hartslag en hormoonniveaus.

Volgens Hilde Vervaecke, gedragsbiologe aan de Odisee Hogeschool, die onderzoek doet naar diergedrag en dierenwelzijn, zijn er verschillende criteria om te bepalen of een dier “gevoelig” is, dat wil zeggen in staat om pijn te ervaren. “Bij kreeften weten we met zekerheid dat ze pijnlijke prikkels waarnemen en verwerken, en hun gedrag daarop aanpassen. Wanneer kreeften in kokend water worden ondergedompeld, ervaren ze meerdere minuten intense pijn voordat ze het bewustzijn verliezen.”

Ten slotte ziet Bernice Bovenkerk, hoogleraar dier- en milieueethiek aan de Universiteit van Wageningen, hierin ook een aanpassingsmechanisme bij mensen die vlees of kreeft consumeren.

Door onszelf wijs te maken dat deze dieren geen pijn voelen, vermijden we ons schuldig te voelen over het doden ervan.

Bernice Bovenkerk

 

Hilde Vervaecke voegt eraan toe dat we pijn bij andere zoogdieren gemakkelijker herkennen dan bij kreeften, omdat hun reacties meer lijken op die van de mens.

“Wij hebben lange tijd onderschat dat eenvoudigere structuren, zoals het zenuwstelsel van een kreeft, toch pijnsensaties kunnen veroorzaken die vergelijkbaar zijn. Er is dus geen enkele reden om dit lijden te blijven veroorzaken.”

De wreedheid van de dodingsmethoden

cddc

Om als aanvaardbaar te worden beschouwd, moet een dodingsmethode een onmiddellijke bewusteloosheid veroorzaken of een totale afwezigheid van pijn tot aan de dood.

Dat is de definitie van verdoving in de Europese wetgeving voor landdieren. Kreeften genieten echter geen enkele bescherming.

Transport, opslag en leefomstandigheden

vdfx

Transport, opslag en hantering verergeren het lijden van kreeften verder. Buiten het water kunnen hun kieuwen slechts beperkte tijd voldoende zuurstof opnemen. Zelfs in bassins worden ze gehouden in omstandigheden die tegennatuurlijk zijn en hun welzijn ernstig schaden.

In de natuur zijn ze solitair en territoriaal, maar ze worden gedwongen om samen te leven in zeer beperkte ruimtes, zonder voedsel, onder fel licht en constant lawaai. Ze worden agressief, wat de quasi systematische binding van hun scharen verklaart, zonder dat dit verwondingen en verminkingen volledig voorkomt.

De bassins zijn vaak overvol, opgesteld in fel licht, zonder schuilplaatsen, blootgesteld aan lawaai en trillingen — het tegenovergestelde van hun natuurlijke leefomgeving. Tijdens de verkoop worden kreeften vaak verpakt in plastic zakken, zonder water, en vervolgens opnieuw levend in de koelkast geplaatst.

De valse “verdoving” door kou

Kou is geen verdoving. Kreeften blijven gedurende lange minuten gevoelig bij 0 °C; bij sommige soorten kunnen reacties op prikkels langer dan honderd minuten aanhouden. Plotse afkoeling veroorzaakt stress en pijnlijke samentrekkingen. De kou dient hoofdzakelijk om te immobiliseren, niet om pijn te vermijden.

In de praktijk blijven veel kreeften dagenlang in de koelkast wanneer ze niet meteen verkocht worden — een situatie die volledig onverenigbaar is met hun welzijn.

 

Levend koken: een langdurige foltering

xcv

De dood door kokend water is bijzonder wreed. Kreeften tonen een duidelijke afkeer voor warmte. Wanneer ze levend in kokend water worden ondergedompeld, sturen hun nociceptoren onmiddellijk het pijnsignaal door. Volgens wetenschappers kan een kreeft van één kilo één tot drie minuten bewust blijven en lijden — een extreem lange tijd in het geval van zo’n intense pijn.

Heftige bewegingen, autotomie (het afwerpen van ledematen) en ontsnappingspogingen zijn duidelijke tekenen van een echte marteling.

Het doormidden snijden, soms voorgesteld als een “humaner” alternatief, vernietigt niet alle zenuwknopen en garandeert geen snelle bewusteloosheid of onmiddellijke dood. Een kreeft die zo wordt doormidden gesneden, blijft pijn voelen — met als gevolg een langzame en bijzonder wrede doodsstrijd.

Alle tekenen wijzen erop dat tienpotigen warmte en andere schadelijke prikkels waarnemen op een manier die overeenkomt met de ervaring van pijn. Robert Elwood stelt dat het plaatsen van een kreeft in kokend water de nociceptoren activeert, die de informatie doorgeven aan het zenuwstelsel. De kreeft sterft uiteindelijk, maar de cruciale vraag is hoe lang het duurt voordat de dood intreedt en wanneer de nociceptoren stoppen met werken.

Bij zeer kleine dieren warmt de binnenkant van het lichaam snel op en treedt de dood binnen enkele seconden op. Grotere kreeften hebben meer tijd nodig om een dodelijke interne temperatuur te bereiken, wat het verlies van bewustzijn en de dood vertraagt. Sommige wetenschappers suggereren dat een kreeft meer dan een minuut nodig heeft om te sterven; anderen schatten dat het twee tot drie minuten duurt voor een individu van één kilo. Volgens Robert Elwood duurt het ongeveer één minuut.

Tijdens deze periode worden vaak fysiologische shock en autotomie waargenomen. Daarnaast bewegen kreeften hevig, slaan ze met hun staart en proberen ze te ontsnappen.

Andere variabelen beïnvloeden waarschijnlijk de snelheid van de dood en het moment waarop het lijden stopt: is het water werkelijk 100 °C of minder? Is de kreeft volledig ondergedompeld in één keer, of eerst alleen de kop? Volledige onderdompeling kan een risico vormen voor de kok, omdat de heftige bewegingen kokend water kunnen doen opspatten. Daarom wordt dit in professionele keukens vaak vermeden.

Volgens Robert Elwood is het bijzonder verontrustend dat de vraag of een kreeft in één minuut of drie minuten sterft als bijkomstig wordt beschouwd: voor hem zijn zelfs tien seconden lijden al te veel.

th

Praktijken die onverenigbaar zijn met de gevoeligheid van tienpotigen

Deze praktijken staan in schril contrast met wat we vandaag weten over de gevoeligheid van tienpotigen. Hun gedragsreacties, hun pijngeheugen, hun cognitieve vooroordelen en hun fysiologische reacties getuigen van echt bewustzijn. Ze beschikken niet over een beschermingsmechanisme waardoor ze door pijn flauwvallen. Ze blijven bewust tot hun zenuwstelsel volledig is vernietigd.

Elders in de wereld: concrete vooruitgang

Meerdere landen hebben al wetgeving ingevoerd. 

  • In Zwitserland moeten kreeften sinds 2018 vóór de dodingshandeling worden verdoofd en is het transport van kreeftachtigen op ijs verboden.
  • Noorwegen, Oostenrijk en Nieuw-Zeeland verbieden eveneens het levend koken zonder verdoving.
  • In Italië is het bewaren van levende schaaldieren op ijs door de jurisprudentie als strijdig met het strafrecht inzake dierenbescherming beschouwd, waarbij meerdere beslissingen deze praktijk als mishandeling kwalificeren. Sommige lokale autoriteiten gaan nog verder: de provincie Reggio Emilia heeft bijvoorbeeld het koken van levende schaaldieren zonder voorafgaande verdoving verboden.
  • In het Verenigd Koninkrijk worden kreeften en andere tienpotigen sinds 2022 erkend als voelende wezens. Deze erkenning is gebaseerd op een referentiewetenschappelijk rapport in opdracht van de overheid, uitgevoerd door de London School of Economics, dat bijna driehonderd wetenschappelijke publicaties onderzocht en concludeerde dat deze dieren in staat zijn pijn, stress en andere negatieve toestanden te ervaren.

 

De New York Declaration on Animal Consciousness, gepubliceerd in 2024, bouwt voort op de Cambridge Declaration en stelt dat er een realistische vermoeden van bewustzijn bestaat bij veel soorten, waaronder schaaldieren en aquacultuurdieren. Met de steun van honderden internationale wetenschappers uit de neurowetenschappen, biologie en ethiek, vormt deze verklaring vandaag een van de sterkste wetenschappelijke fundamenten om wettelijke bescherming uit te breiden naar dieren die lange tijd zonder erkenning zijn gebleven.

cwx

Kreeften: gevoelige dieren

Kreeften, vaak ten onrechte beschreven als primitieve dieren, beschikken in werkelijkheid over opmerkelijk verfijnde zintuiglijke systemen. Hun lichaam is bedekt met duizenden sensorische haartjes die de kleinste verandering in hun omgeving kunnen detecteren. Ze voelen met hun poten, herkennen voedsel via receptoren op hun scharen, leren pijn te vermijden en zoeken schuilplaatsen wanneer ze gestrest zijn. Hun lijden, zowel fysiek als emotioneel, is reëel.

Sommige koks, die denken met meer mededogen te handelen, steken een mes in de kop van de kreeft, zonder te weten dat het zenuwstelsel uit verschillende centra langs het lichaam bestaat, waardoor één enkele steek de pijnwaarneming niet uitschakelt. Wat onmiddellijk als onaanvaardbare wreedheid zou worden beschouwd bij een hond of kat, blijft nochtans legaal voor kreeften, die nog steeds geen adequate bescherming genieten.

Er bestaan alternatieven voor wrede dodingsmethoden

Er bestaan reeds beproefde oplossingen om dit lijden te vermijden. 

  • Sommige verdovende middelen, zoals kruidnagelolie of AQUI-S, kunnen een bewusteloosheid veroorzaken vóór de dodingshandeling.
  • Elektrocutie blijft de meest doeltreffende methode: ze veroorzaakt binnen minder dan een seconde gevoelloosheid en leidt tot een snelle dood. Toestellen zoals CrustaStun, Stansas of Ace Aquatech zijn vandaag beschikbaar voor restaurants, vishandels of gespecialiseerde bedrijven. In het Verenigd Koninkrijk passen verschillende grote ketens elektrische verdoving al toe, ook al is dit nog niet wettelijk verplicht.

 

Wat GAIA vraagt

Het is niet langer aanvaardbaar dat jaarlijks miljoenen kreeften die in België worden ingevoerd, zonder verdoving worden gedood, terwijl er effectieve alternatieven bestaan. GAIA vraagt de gewestelijke ministers van Dierenwelzijn om het koken en versnijden van nog levende kreeften te verbieden, evenals de verkoop van zogenaamde “verse” schaaldieren die tot aan het verkooppunt in leven worden gehouden. De vereniging roept de autoriteiten ook op om de overgang naar beproefde verdovingsmethoden, in het bijzonder elektronarcose, te ondersteunen, onder andere door de oprichting van een speciaal steunfonds.

Voorafgaande verdoving bij het doden moet de norm worden. De huidige wetenschappelijke kennis laat geen twijfel meer over de capaciteit van deze dieren om pijn en stress te voelen, noch over de omvang van hun lijden. De oplossingen bestaan; het is tijd om er een einde aan te maken.

Rapport: kreeften ervaren pijn (2020)
Document
PDF, 6.05mb
Download
Enquête Ipsos 2020 Brussel
Document
PDF, 2.44mb
Download
Enquête Ipsos 2020 Vlaanderen
Document
PDF, 2.42mb
Download
Petitie voor een verbod op het onverdoofd doden van kreeften
Document
PDF, 4.36mb
Download
Professor Bob Elwood: Painful feelings in crabs
Document
PDF, 324.61kb
Download